Logo van het Planbureau voor de Leefomgeving
Naar het hoofdmenuNaar de hoofdinhoud
Natuur, landschap en biodiversiteit

Landschap

Veenontginning in Nederland Wisselwerking tussen mens en natuur

Landschap komt tot stand door de unieke wisselwerking tussen mens en natuur in een gebied. Het huidige Nederlandse landschap is grotendeels door mensenhanden gemaakt. Zo zijn venen, moerassen en duinen ontgonnen en in cultuur gebracht en wateren ingepolderd en gekanaliseerd. We bespreken vijf onderdelen.

1. Het belang van het landschap

Een plek om te wonen, te werken en te recreëren

Het landschap vertegenwoordigt voor mensen een culturele waarde, gebruikswaarde en belevingswaarde. Belangrijke positief gewaardeerde landschapskenmerken zijn natuurlijkheid (aanwezigheid van groen) en historische kenmerkendheid. Kenmerken die negatief worden gewaardeerd zijn onder meer verstedelijking en horizonvervuiling.

Gevraagd naar hun favoriete plek met water, groen of natuur, noemt de helft van de Nederlanders een natuurgebied op land. Ook plekken in het agrarische cultuurlandschap en de grote wateren worden dikwijls genoemd als favoriet.

Link to infographic: 'Favoriete plekken in buitengebieden in relatie tot ligging van natuurgebieden'
Link to infographic: 2'Favoriete plekken in buitengebieden in relatie tot ligging van natuurgebieden'

De meest genoemde gebieden, zoals de kust, de Veluwe en het Limburgse heuvelland, blijken veelal ook gebieden met veel verblijfsrecreatie. Er is dus een relatie tussen landschapswaardering en economie. Circa een derde van de economische waarde van toeristische overnachtingen in Nederland is gerelateerd aan natuurgebieden.

2. Het landschapsbeleid

Voortouw bij provincies en gemeenten

In Nederland is het landschapsbeleid met recente decentralisaties vooral de verantwoordelijkheid geworden van de provincies en gemeenten. Dit geldt ook voor de subsidiëring van landschapsbeheer. Het rijksbeleid voor nationale landschappen is afgeschaft. In de Structuurvisie Infrastructuur & Ruimte (SVIR) zijn wel cultuurhistorische en natuurlijke kwaliteiten van nationaal belang benoemd, zoals Werelderfgoed. In Europa bestaat de Landschapsconventie waarin deelnemende landen zich verplichten om landschapsbeleid te maken en landschap te integreren in andere beleidsterreinen. Ook Nederland heeft de Landschapsconventie ondertekend.

3. Veranderingen in het landschap

Verlies van identiteit

Over de hele wereld verandert het landschap. Belangrijke ontwikkelingen in Nederland zijn:

  • De identiteit of kenmerkendheid van verschillende landschapstypen neemt af. Na 1990 is bijna 10 procent van de kenmerkende landschapselementen verdwenen.
  • De ontstaansgeschiedenis van het landschap is steeds minder goed af te lezen aan de verkavelingspatronen en de terrein- en nederzettingsvormen. Van 1990 tot 2003 werd naar schatting 13 procent van het natuurlijke reliëf aangetast.
  • Het oppervlak ‘zeer open gebied’ nam tussen 1990 en 2000 met 3,5 procent af door uitbreiding van bebouwing, boomkwekerijen en fruitteelt en aanleg van natuur.
  • Het landschap verrommelt door de aanwezigheid van visueel storende elementen zoals windmolens en megastallen. Door uitbreiding van verspreide bebouwing en infrastructuur versnippert en verstedelijkt het landschap steeds verder.

> lees meer over de graadmeters die het PBL gebruikt om het landschap in kaart te brengen

> lees meer over de methode die het PBL gebruikt om ontwikkelingen in het landschap te onderzoeken

4. Oorzaken van verandering

Intensivering van gebruik

Achterliggende oorzaken van het veranderende landschap zijn, zeker mondiaal gezien, de toename van de bevolking en de vraag naar voedsel. Dit leidt tot verstedelijking, aanleg van infrastructuur en ontginning van natuur voor agrarisch gebruik. Bovendien neemt de intensiteit van het gebruik van land- en bosbouwgebieden toe. In Nederland spelen vooral de volgende factoren een rol:

  • Veranderingen in de landbouw, in het bijzonder de schaalvergroting, zullen ook de komende jaren de grootste landschapsvormende kracht blijven.
  • Maatregelen om de waterveiligheid te waarborgen zullen hun invloed hebben op het Nederlandse landschap. Denk bijvoorbeeld aan de versterking van de kust en dijken en meer ruimte voor rivieren.
  • Veranderingen in de energievoorziening zullen de komende jaren een grote impact krijgen op het landschap. Denk maar aan de komst van windturbines.
  • Komende decennia zal in de Randstad de ruimtedruk hoog blijven. Elders in Nederland zal het aantal inwoners en huishoudens juist afnemen. Ook deze krimp zal zijn weerslag hebben op het landschap.

5. Beleidsopties om landschap te behouden en te ontwikkelen

Aandacht voor landschap bij andere beleidsthema’s

Het Nederlandse rijksbeleid heeft ervoor gezorgd dat het oppervlak natuurlijke landschappen niet verder afneemt. Behoud van landschapskwaliteit buiten natuurgebieden vraagt aandacht voor een aantal specifieke kenmerken van landschap en landschapsbeleid:

  • Landschap heeft, ondanks grote maatschappelijke belangstelling, een zwakke positie ten opzichte van andere beleidsterreinen. Het is een collectief goed, zonder duidelijk aanwijsbare probleemeigenaar, waardoor vrijemarktwerking niet leidt tot de gewenste bescherming of ontwikkeling.
  • Het landschapsbeleid is te zacht en te vaag om een adequate bescherming te bieden. Stimuleringsmaatregelen en beleidsintenties leggen het af tegen het juridisch kader en het financieel instrumentarium van veel rode functies.
  • Handhaving van het beleid moet plaatsvinden op lokaal niveau, waar het vaak ontbreekt aan prioriteit, capaciteit en kennis.

Het landschap wordt sterk beïnvloed door afspraken en wetgeving op andere beleidsterreinen zoals landbouw, ruimtelijke ordening, natuurbescherming en infrastructuur. In dergelijk beleid kan worden afgesproken waar behoud van bestaande en ontwikkeling van nieuwe landschapskwaliteiten aan de orde is.

Meer informatie