Logo van het Planbureau voor de Leefomgeving
Naar het hoofdmenuNaar de hoofdinhoud

Oppervlakte natuur toegenomen, maar realisatie EHS stagneert

Wereldwijd neemt de oppervlakte natuurgebied af, maar in Nederland is dat oppervlak sinds 1990 toegenomen. Dit houdt verband met de aanleg van nieuwe natuur in de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en met de ruimtelijke bescherming van bestaande natuur. Vooral in (half)natuurlijk graslandgebied en in moeras-, heide en bosgebieden is het natuuroppervlak uitgebreid. Overigens moet hier wel bij worden vermeld dat er in Nederland, in vergelijking met andere Europese landen, relatief weinig natuur is.

Aanpak realisatie EHS

De overheid wil de EHS in 2018 hebben gerealiseerd. Het is de bedoeling dat het landoppervlak van de EHS uiteindelijk 728.500 hectare zal bedragen; het wateroppervlak in de EHS zal 6,3 miljoen hectare bedragen.

In 1990 bedroeg het landoppervlak van de al bestaande natuur van de EHS 453.500. De overige 275.000 hectare is de zogenoemde nieuwe EHS, die via drie lijnen wordt ontwikkeld: 1. nieuwe natuur, robuuste verbindingen en natte natuur; verwerving, inrichting en beheer (50%, tezamen 112.000 hectare); 2. particulier natuurbeheer (15%); en 3. agrarisch natuurbeheer (35%). 

Het realiseren van de EHS op het land is nu een taak van de provincies. Zij maken daarover afspraken met het Rijk in het kader van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Voor de natte natuur blijft het initiatief in handen van de ministeries van VenW en LNV.

Groei EHS is eruit

Het totale areaal dat onder de EHS valt, neemt toe. De laatste jaren stagneert de voortgang echter, omdat de verwerving binnen de EHS niet vlot en de inrichting van verworven gronden achterblijft. Voor de nieuwe natuur (reservaten en natuurontwikkeling) is in 2007 bijna 5.000 hectare grond verworven. Hiervan ligt 3.000 hectare binnen de EHS; de overige 2.000 hectare zijn ruilgronden die nog niet in de EHS liggen. Van de 112.000 hectare is nu 63% verworven en 44% ingericht. Er blijft nog ca. 60.000 hectare te verwerven over. Op www.compendiumvoordeleefomgeving.nl staat de jaarlijkse voortgang.

Verwerving en inrichting robuuste verbindingen blijven achter

Een ander onderdeel van de nieuwe EHS zijn de zogeheten ‘robuuste verbindingen’. Deze verbindingen maken de EHS tot een samenhangend netwerk, waardoor soorten zich tussen de verschillende leefgebieden kunnen verplaatsen. De beoogde robuuste verbindingen krijgen de hoofdfunctie natuur, maar zijn nu nog vaak landbouwgrond. Volgens de Nota Ruimte moest de begrenzing in 2008 klaar zijn. Dat is niet gelukt: in 2009 is bijna 2% van de grond verworven en nagenoeg niets ingericht.

Verwerving en inrichting natte natuur

Binnen de EHS wordt ook beoogd om de voor Nederland karakteristieke natte natuur uit te breiden met 6.500 hectare. De planning was dat de begrenzing van de natte natuur in 2008 klaar zou zijn, en de verwerving en inrichting in 2010. De benodigde gronden zijn voor de helft nog in gebruik als landbouwgrond en krijgen de hoofdfunctie natuur. Deze gronden moeten worden verworven en ingericht. De andere helft is veelal al water en dient alleen te worden ingericht.

.Inmiddels is 46% van de natte natuur ingericht. Dit zijn voornamelijk de delen die al water zijn en niet verworven hoeven te worden. Van de grond die wel moet worden verworven, is 5% gerealiseerd. Daarnaast is voor ruim 40% ruilgrond verworven, maar deze gronden liggen nog niet op de gewenste plek binnen de EHS.

Voltooiing verwerving gronden voor EHS vraagt om volhouden 

Het wordt steeds lastiger om de laatste 60.000 hectare EHS te verwerven. Begin jaren negentig van de vorige eeuw konden nog minder productieve landbouwgronden worden opgekocht. Het ging hierbij bijvoorbeeld om natte gronden rond beken. Momenteel worden ook productievere landbouwgronden actief omgezet in natuur: de zogenoemde natuurontwikkeling.

Het ‘laaghangende fruit’ is al geplukt. Het wordt dus steeds lastiger om grond te verkrijgen op de juiste locatie, binnen de grenzen van de EHS. Provincies kunnen wel gronden verwerven, maar vaak niet direct op de juiste locatie. Daarom is inmiddels ongeveer 29.000 hectare aan ruilgrond aangekocht voor natuurdoeleinden. Deze grond daadwerkelijk ‘ruilen’ of op de juiste locatie grond aankopen, blijkt in de praktijk echter het moeilijkst te zijn.

Gerichte aankopen en duidelijke planologie versnellen realisatie EHS

De overheid kan de EHS sneller realiseren met maatregelen die helpen om gronden te verwerven op de juiste locatie. Hierbij kan worden gedacht aan het bieden van meer planologische duidelijkheid in bijvoorbeeld de Algemene Maatregel van Bestuur Ruimte (zie paragraaf 3.1.2 in de Natuurbalans 2009). De exacte grenzen van de EHS zijn nu namelijk deels nog onduidelijk. Enerzijds is het beleid hierdoor flexibel en kunnen provincies inspelen op lokale kansen. Anderzijds biedt deze onduidelijkheid een slechte basis voor keuzes die agrariërs met hun bedrijf moeten maken.

Ook zou de overheid een actieplan kunnen opzetten, waarin met ruilgronden, het gericht inzetten van ruilinstrumentarium zoals kavelruil en gerichte aankopen knelpunten in de EHS kunnen worden opgelost. Op dit moment resulteert aankoop van ruilgronden niet snel in ingerichte natuur. Daardoor lijkt het alsof investeringen in natuur of natuurontwikkeling niet leiden tot  natuurwinst. Verder is versnelling van de inrichting van gronden nodig.