Het handelingsrepertoire bij het Rijk versterken voor opgaven in de leefomgeving
De uitdagingen in de leefomgeving zijn onverminderd groot, complex en urgent. Om ze aan te gaan is het nodig dat de overheid beter over grenzen heen leert werken, de lange termijn centraal stelt en richting geeft aan systeemverandering. Het PBL/VU-rapport Werken aan Transformatie laat zien wat ambtenaren kunnen doen. Het rapport biedt de ambtelijke top concrete aanknopingspunten om te kunnen sturen op structuur, - en cultuurveranderingen die het transformatiegericht werken binnen het Rijk kunnen versterken.
In Nederland werken overheden samen met het bedrijfsleven en burgers aan grote opgaven in de leefomgeving, zoals aan een klimaatneutrale samenleving, het versterken van biodiversiteit en natuurherstel, aanpak van de woningbouwopgave en een circulaire economie. “De komende kabinetsperiode zal richtinggevend zijn voor de manier waarop de Rijksoverheid invulling geef aan de aanpak van grote maatschappelijke opgaven” aldus PBL-directeur Marko Hekkert. De vastgelopen opgaven in de leefomgeving vragen om meer dan aanpassing; zij vragen om een vernieuwing van de manier waarop de overheid werkt.
Verbind systeemkeuzes aan kortetermijnbesluitvorming
Het is zaak om in het hier-en-nu richtinggevende keuzes te maken voor toekomstige generaties. Veel langetermijninvesteringen worden nu vooruitgeschoven, vooral wanneer de opgaven niet wettelijk of juridisch verankerd zijn. Ambtenaren die opgeslokt worden door de dagelijkse dynamiek en actualiteit hebben de steun van de ambtelijke top nodig om systeemkeuzes te agenderen vanuit strategische kennis voor de lange termijn. Daarbij is het nodig om deze systeemkeuzes te voorzien van een lange termijn perspectief voor burgers en bedrijven.
Van 'buiten naar binnen' werken
De ingrijpende transformaties in de leefomgeving landen veelal lokaal en raken burgers en bedrijven direct. Om te werken aan transformatie mét de samenleving is het nodig dat ambtenaren beter aansluiten bij de maatschappelijke belevingswereld, bijvoorbeeld door transitieteams en burgerberaden in te richten. Daarnaast zijn duurzame interbestuurlijke arrangementen nodig. Ambtenaren kunnen inzetten op het verbinden van bestuurslagen via schakelfuncties en tussenruimtes, bijvoorbeeld door gebiedsregisseurs aan te wijzen. De ambtelijke top kan van ‘buiten naar binnen’ werken expliciet onderdeel maken van het takenpakket van ambtenaren.
Rijksbreed samenwerken als een lerende overheid
Transformatieopgaven zijn domeinoverstijgend en vergen een samenhangende, interdepartementale aanpak. Om dit te laten slagen is het nodig dat departementen de samenwerking aan transformatieopgaven voorop stellen. Bovendien vragen deze onzekere opgaven om voortdurende aanpassing, leren van casuïstiek, bijsturen en soms risico’s nemen. Door voortgang in beleid te duiden vanuit samenhangende opgaven, rechtvaardigheid en transformerend vermogen ontstaat er meer ruimte voor rijksbreed samenwerken en adaptief bijsturen. De ambtelijke top kan een sleutelrol spelen door gedeelde departementale belangen voorrang te geven. Ook kan de top verantwoording niet alleen als beheersinstrument maar ook als ontwikkelinstrument te positioneren. Zo kan bijsturing worden erkend als professioneel handelen in een onzekere context.