Werken aan transformatie

Deze gezamenlijk publicatie van het PBL en de VU biedt aan de hand van zes bevindingen houvast aan ambtenaren die werken aan transformatieopgaven, en biedt zicht op een ontwikkelend handelingsrepertoire voor het werken aan transformatie. De bevindingen maken duidelijk dat voor het versterken van dit handelingsrepertoire gerichte ondersteuning vanuit de ambtelijke top onontbeerlijk is. Het rapport biedt daarvoor aanknopingspunten om te sturen op de structurele en culturele condities die nodig zijn om transformatie mogelijk te maken.

De zes bevindingen zijn:

1. Voorzie systeemkeuzes van perspectief
   Transformatie vraagt om systeemkeuzes die niet vanzelfsprekend op draagvlak kunnen rekenen. Het ontwikkelen van een geloofwaardig en richtinggevend toekomstperspectief helpt om deze keuzes te agenderen, te legitimeren en het maatschappelijk debat hierover te voeden, bijvoorbeeld door voor systeemkeuzes expliciet te maken welke waarden en belangen daarin meewegen.
    
2. Verbind langetermijndenken aan kortetermijnbesluitvorming
   Het vermogen om langetermijnopgaven te verbinden met actuele beleidsprocessen is cruciaal. Dit vraagt om investeringen in strategische kennis en capaciteit, maar ook om het actief inbrengen van langetermijnperspectieven in beleidsontwikkeling, uitvoering en evaluatie, zodat deze daadwerkelijk doorwerken in besluitvorming.
    
3. Werken mét de samenleving aan transformatie
   Transformatieopgaven vragen om een intensievere wisselwerking tussen overheid en samenleving. Dit betekent het versterken van het werken van ‘buiten naar binnen’ en het verbreden van betrokkenheid voorbij de usual suspects, en het benutten van kennis, ervaringen, initiatieven én weerstand uit de samenleving in beleidsprocessen.
    
4. Zet in op duurzame interbestuurlijke arrangementen
   Omdat transformatieopgaven bestuurlijke grenzen overschrijden, zijn duurzame vormen van samenwerking tussen bestuurslagen noodzakelijk. Dit vraagt niet alleen om structurele afstemming, maar ook om het organiseren van zogeheten tussenruimtes en schakelfuncties, waarin verbinding wordt gelegd tussen verschillende verantwoordelijkheden, middelen en doelen en waarin continuïteit in samenwerking kan worden geborgd.
    
5. Stel samenwerking aan transformatieopgaven voorop
   Departementale structuren en verantwoordingsmechanismen kunnen samenwerking onder druk zetten. Het organiseren van doelen, middelen en verantwoordelijkheden rond gezamenlijke opgaven, evenals het creëren van ruimte voor gedeeld eigenaarschap en gezamenlijke sturing, draagt bij aan meer samenhang en effectiviteit.
    
6. Maak werken als een lerende overheid gemeengoed
   De onzekerheid en dynamiek van transformatieprocessen vragen om een adaptieve werkwijze. Dit houdt in dat ruimte wordt gecreëerd voor leren en experimenteren, en dat inzichten uit monitoring en evaluatie systematisch worden benut om beleid tijdig bij te stellen. Daarbij is het van belang om niet uitsluitend te sturen op doelmatigheid en doeltreffendheid, maar ook bredere criteria te hanteren, zoals rechtvaardigheid, legitimiteit en transformerend vermogen van beleid.