Kiezen vanuit waarden in de warmtetransitie

Vijf scenario’s voor de warmtetransitie in de gebouwde omgeving

De warmtetransitie is onderdeel van het streven van Nederlandse overheden naar een klimaatneutrale gebouwde omgeving in 2050. Deze ambitie is vastgelegd in wetgeving en afspraken in het Klimaatakkoord (2019) en de Klimaatwet 2023. De gemeenten maken de ambities van de overheid concreet, voeren de regie over de lokale warmtetransitie en zijn verantwoordelijk voor een wijkgerichte aanpak. Hierbij wordt gekeken naar de verduurzaming van de gebouwen en de alternatieven voor het verwarmen met aardgas.

Deze aardgasvrije gebouwde omgeving is niet alleen een technische maar ook een maatschappelijke opgave. Er moeten keuzes worden gemaakt over de inzet van verschillende warmteoplossingen, de inrichting van infrastructuur, de rol van overheid, markt en samenleving en de verdeling van kosten en verantwoordelijkheden. Achter deze keuzes gaan waarden schuil: wat vinden we belangrijk, wie beslist, wie draagt de kosten en hoeveel ruimte is er voor eigen keuzes?

De vijf geschetste toekomstscenario’s laten zien hoe de warmtetransitie zich vanuit verschillende waarden en perspectieven zou kunnen ontwikkelen. Ze zijn nadrukkelijk geen voorspellingen en geven ook geen voorkeur voor één bepaalde richting. Ze maken zichtbaar welke keuzes, dilemma’s en waardenspanningen in verschillende toekomstbeelden kunnen ontstaan.

De scenario’s zijn bedoeld voor (lokale) beleidsmakers, bestuurders en andere betrokkenen bij de warmtetransitie de verschillende mogelijkheden te verkennen. Ze bieden handvatten om het gesprek te voeren en perspectieven te ontwikkelen voor de wijk, gemeente of regio.

Vijf toekomstscenario’s 

De vijf scenario’s gebaseerd op verschillende waarden en perspectieven met betrekking tot de warmtevoorziening in de toekomst zijn: 

1. Nationale regie - Het wordt voor je geregeld 
   De nationale overheid voert de regie over de warmtevoorziening
2. Regionale balans - Samen moeten we het doen 
   Regionale overheden en andere partijen werken samen om het energiesysteem in balans te houden 
3. Lokaal verbonden - Energie door ons, voor ons 
   Lokale gemeenschappen nemen de regie in de organisatie van de warmtevoorziening
4. Georganiseerde markt - De prijs van zekerheid 
   Marktpartijen organiseren de warmtevoorziening binnen een sterk georganiseerde energiemarkt
5. Autonoom regelvrij - Vrijheid om het zelf te regelen 
   Individuele keuzevrijheid en zelfredzaamheid staan centraal in de warmtevoorziening. 

Deze vijf scenario’s laten zien dat verschillende interpretaties van waarden zoals leveringszekerheid, betaalbaarheid, rechtvaardigheid en keuzevrijheid tot andere keuzes kunnen leiden voor techniek, sturing en verdeling van kosten. Ze bieden daarmee geen blauwdruk voor één passende keuze, maar helpen om verschillende perspectieven en de bijbehorende dilemma’s te verkennen.

Totstandkoming van de scenario’s 

De scenario’s zijn ontwikkeld door PBL en TNO, in samenwerking met het sociaalontwerpbureau Afdeling Buitengewone Zaken. Ze zijn tot stand gekomen in een iteratief proces, waarbij verschillende experts en stakeholders uit de warmtetransitie hebben meegedacht en gereflecteerd op de scenario’s.