Monitoring en evaluatie van het programma Stikstofreductie en Natuurverbetering

Op verzoek van het Ministerie van LVVN (voorheen LNV) onderzoeken de kennisinstituten PBL, WUR en RIVM  de voortgang en effecten van het PSN en van het sindsdien vastgestelde beleid. Verschillende deelstudies en een syntheserapport kijken naar zowel (bron)maatregelen die de stikstofdepositie verlagen, als naar natuurherstelmaatregelen, die de natuur moeten verbeteren.

Stikstofdepositie daalt onvoldoende

De stikstofdepositie op stikstofgevoelige Nederlandse Natura 2000-gebieden nam tussen 2005 en 2023 af met 32 procent. De daling was niet constant. Tussen 2010 en 2017 was een stagnatie te zien, waarna vervolgens weer een daling te zien was. De stikstofdepositie uit het buitenland, en uit de landbouw, het verkeer en de industrie in Nederland dalen. Bijna de helft van de depositie is afkomstig uit de Nederlandse landbouw, bijna 12 procent wordt veroorzaakt door het Nederlandse verkeer en vervoer en 2 procent door de industrie. Ongeveer een derde komt uit buitenlandse bronnen. Door de daling neemt de mate waarin de kritische depositiewaarde (KDW, de hoeveelheid stikstof die de natuur kan verdragen voordat de natuur risico loopt op schade) wordt overschreden af. Toch wordt de KDW van de stikstofgevoelige natuur in een groter gedeelte dan wettelijk mag, nog overschreden. Het percentage stikstofgevoelige natuur waar de depositie onder de KDW lag, is gestegen van ongeveer 21 procent in 2005 naar 30 procent in 2023. Voor 2030 wordt 33 procent ingeschat met de meegenomen maatregelen, terwijl het doel voor dat jaar 50 procent is. Het is dus heel erg onwaarschijnlijk dat de doelen worden gehaald met de huidige maatregelen.

Stikstofmaatregelen dragen 10 tot 15 procent bij aan de benodigde stikstofvermindering

Om het doel voor 2030 te halen is een vermindering nodig van de stikstofdepositie. Alle stikstofbronmaatregelen dragen samen voor 10 tot 15 procent bij aan de benodigde vermindering om dat doel te halen. De verwachte daling komt daarnaast voor een belangrijk deel door reductie in het buitenland en andere ontwikkelingen die effect hebben op de stikstofdepositie. De prognose is dat tot 2030 hiermee in totaal ongeveer de helft van de benodigde vermindering wordt gehaald. De reductie van de stikstofdepositie door alleen bronmaatregelen uit het PSN blijft ook ver achter bij de oorspronkelijke verwachting. Sinds de vorige monitoring en evaluatie in 2024 zijn er wel stappen gezet in de uitvoering van bronmaatregelen om de stikstofdepositie verminderen.

Maatregelen hebben wel effect, met name beëindigingsregelingen in de landbouw

De meeste vermindering van stikstofdepositie is te danken aan beëindigingsregelingen in de landbouw, zoals de Lbv en de Lbv-plus. Stikstofreducerende managementmaatregelen en innovaties binnen de landbouw zijn na vijf jaar nog onvoldoende uitgewerkt of hebben minder effect dan werd verwacht. Maatregelen in het verkeer, de bouw en de industrie zijn wel grotendeels uitgevoerd.

Natuurherstel vraagt meer dan een eenzijdige focus op stikstof

Om de natuur te herstellen en in stand te houden, zijn maatregelen nodig die zich richten op meerdere drukfactoren. Drukfactoren, waaronder verdroging en verzuring door stikstof, moeten blijvend worden verminderd om de natuur op een duurzame manier te herstellen en behouden. Maatregelen die hiervoor nodig zijn, zijn vaak ingewikkeld en lastig uit te voeren, zoals verhoging van het grondwaterpeil en extensivering van landbouw rondom Natura 2000-gebieden. De focus ligt nu vooral op de eenvoudig uit te voeren kortetermijnmaatregelen, zoals plaggen en maaien, om de negatieve gevolgen van stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden tegen te gaan. Deze maatregelen kunnen alleen niet steeds worden herhaald zonder dat de natuurkwaliteit uiteindelijk toch verslechtert. Daarnaast zijn er terugkerende kosten verbonden aan deze kortetermijnmaatregelen.

Tijd om Programma Stikstofreductie en Natuurherstel te herzien

Wettelijk is vastgelegd dat het programma moet worden bijgesteld als doelen niet worden gehaald. Dat is tot nu toe nog niet gebeurd. Het huidige PSN moet worden vernieuwd, met aandacht voor andere drukfactoren naast stikstofdepositie, én met een langetermijnvisie. De aanpak van stikstofreductie en natuurherstel vraagt om diverse maatregelen en nauwe samenwerking tussen overheden en sectoren zoals de landbouw en terreinbeheerders. Een meer samenhangende benadering, met betere afstemming tussen bron- en natuurmaatregelen, vergroot de effectiviteit. Monitoring en nieuwe inzichten moeten leiden tot tijdige aanscherping van het beleid.